Triệu Tổ Nguyễn Kim và Công cuộc trung hưng Đại Việt: Tầm vóc lịch sử và di sản Vương triều.
YEUSUVIET - Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, thế kỷ XVI được xem là một trong những giai đoạn biến động dữ dội và phức tạp nhất với sự sụp đổ của vương triều Lê sơ và sự trỗi dậy của nhà Mạc, mở đầu cho thời kỳ Nam - Bắc triều kéo dài hàng thập kỷ. Giữa vòng xoáy của những cuộc tranh giành quyền lực, Nguyễn Kim (1468–1545) nổi lên như một nhân vật then chốt, người không chỉ xoay chuyển cục diện chính trị mà còn đặt nền móng tiên quyết cho sự hình thành của hai thế lực chính trị hùng mạnh nhất sau này là họ Trịnh và họ Nguyễn.
Bài liên quan
Bối cảnh Đại Việt trước thời kỳ Nam tiến
Với tư cách là "đệ nhất khai quốc công thần" của triều Lê Trung hưng, sự nghiệp của ông là một bản hùng ca về lòng trung quân, tầm nhìn chiến lược và khả năng quy tụ nhân tâm trong thời loạn. Tuy không trực tiếp lên ngôi vua, nhưng với những đóng góp vĩ đại trong việc khôi phục dòng giống nhà Hậu Lê và tạo dựng cơ đồ cho con cháu, ông đã được triều Nguyễn sau này tôn vinh là Triệu Tổ Tĩnh Hoàng đế — vị hoàng đế khởi đầu cho một vương triều kéo dài hơn 140 năm.
Để hiểu rõ tầm vóc của Nguyễn Kim, cần phải đặt ông vào bối cảnh chính trị đầy rẫy những rạn nứt của xã hội Đại Việt đầu thế kỷ XVI. Sau thời kỳ hoàng kim dưới triều vua Lê Thánh Tông, vương triều Lê sơ bước vào giai đoạn suy thoái trầm trọng dưới sự trị vì của những vị vua kém năng lực như Lê Uy Mục và Lê Tương Dực. Sự sa đọa của tầng lớp lãnh đạo đã dẫn đến sự lỏng lẻo trong kỷ cương triều chính, mâu thuẫn giữa các phe phái đại thần ngày càng gay gắt, và quan trọng nhất là sự trỗi dậy của các thế lực võ quan nắm giữ binh quyền.
Mạc Đăng Dung, một võ quan xuất thân từ nghề đánh cá, đã lợi dụng sự suy yếu của triều đình để thâu tóm quyền lực. Sau khi dẹp tan các phe phái đối lập, năm 1527, Mạc Đăng Dung chính thức phế truất vua Lê Cung Hoàng, tự lập mình làm vua và lập ra nhà Mạc. Sự kiện này không chỉ là một cuộc thay đổi triều đại mà còn là một cú sốc văn hóa và chính trị đối với tầng lớp sĩ phu Nho giáo lúc bấy giờ, những người vốn coi trọng đạo nghĩa "trung quân ái quốc". Trong khi một bộ phận quan lại chọn cách phục vụ triều đại mới, một bộ phận khác đã chọn con đường ẩn dật hoặc phản kháng để bảo vệ tính chính danh của nhà Lê. Nguyễn Kim chính là người đại diện tiêu biểu nhất cho khuynh hướng phản kháng này, một hành động không chỉ xuất phát từ lòng trung thành mà còn từ sự am hiểu sâu sắc về thế thái nhân tâm.
Triệu Tổ Nguyễn Kim - Thân thế và khởi đầu đại nghiệp
Nguyễn Kim sinh năm 1468 tại làng Bái Trang, huyện Tống Sơn, xứ Thanh Hoa (nay là xã Hà Long, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa). Ông xuất thân trong một dòng họ có truyền thống võ công và phục vụ triều đình lâu đời. Cha ông là Trừng Quốc công Nguyễn Văn Lưu, một vị đại thần có uy tín lớn tại địa phương. Dưới triều Lê sơ, Nguyễn Kim làm quan đến chức Hữu vệ điện tiền tướng quân, tước An Thanh hầu. Sự gắn kết chặt chẽ giữa gia tộc họ Nguyễn và vương triều Lê qua nhiều thế hệ đã hun đúc nên trong ông một ý chí sắt đá về việc khôi phục lại ngôi báu cho họ Lê.
Khi Mạc Đăng Dung cướp ngôi, Nguyễn Kim đã từ chối mọi bổng lộc của tân triều. Ông thấu hiểu rằng, mặc dù nhà Mạc nắm giữ kinh thành và nguồn lực của quốc gia, nhưng họ lại thiếu đi "tính chính danh" — thứ tài sản tinh thần quý giá nhất trong xã hội phong kiến. Với tư duy của một nhà chính trị tầm cỡ, ông xác định rằng nếu ông đứng ra đối đầu với họ Mạc bằng danh nghĩa cá nhân, ông sẽ bị coi là kẻ phiến loạn. Chỉ có danh nghĩa phục hưng nhà Lê mới có thể quy tụ được hào kiệt bốn phương và thu phục lòng dân vốn vẫn còn hoài niệm về thời kỳ thái bình của các đời vua Lê trước đó.
Chiến lược xây dựng lực lượng tại Ai Lao và sự ra đời của triều Lê Trung hưng
Sau khi rời bỏ Thanh Hóa để tránh sự truy quét của nhà Mạc, Nguyễn Kim đã có một quyết định mang tính chiến lược: đưa lực lượng thân tín và gia đình lánh sang vùng đất phía Tây, giáp biên giới với Ai Lao (Lào ngày nay). Đây là một bước đi đầy gian khổ nhưng thể hiện tầm nhìn quân sự sắc bén. Vùng núi rừng hiểm trở của Sầm Nưa không chỉ là bức tường thành tự nhiên bảo vệ quân đội non trẻ trước sức mạnh của nhà Mạc, mà còn là bàn đạp lý tưởng để xây dựng một căn cứ kháng chiến lâu dài.
Năm 1533, sau nhiều năm lặn lội tìm kiếm, Nguyễn Kim đã tìm được Lê Duy Ninh, người được cho là con trai của vua Lê Chiêu Tông, đang lẩn trốn trong dân gian. Ông cùng các đồng sự đã tôn lập Lê Duy Ninh lên làm vua, lấy niên hiệu là Lê Trang Tông. Sự kiện này có ý nghĩa sống còn đối với công cuộc "phù Lê diệt Mạc". Việc thiết lập được một triều đình với đầy đủ vua và quần thần, dù là trong cảnh lưu vong, đã chính thức tạo ra thế đối trọng Nam - Bắc triều, biến một cuộc nổi dậy cục bộ thành một cuộc chiến chính nghĩa vì quốc gia.
Sử gia Lê Quý Đôn sau này đã nhận xét rằng, Nguyễn Kim với thân phận một tướng già giữ vững tiết tháo, đã không quản ngại gian khổ nơi hang núi để nối lại tông thống cho nhà Lê. Hành động này không chỉ cứu vãn một dòng tộc mà còn định hình lại toàn bộ cấu trúc quyền lực của Đại Việt trong hơn hai thế kỷ tiếp theo. Tại căn cứ Sầm Nưa, Nguyễn Kim không chỉ dựa vào binh mã người Việt mà còn khéo léo vận dụng quan hệ ngoại giao với các tù trưởng địa phương và vua nước Ai Lao để tranh thủ sự hỗ trợ về lương thực và quân giới. Dưới trướng của ông bắt đầu quy tụ những tướng lĩnh tài ba, trong đó có Trịnh Kiểm — người sau này trở thành con rể và là người kế tục sự nghiệp của ông. Nguyễn Kim đã biến một nhóm quân lẻ tẻ thành một đạo quân thiện chiến, có tổ chức, sẵn sàng cho những cuộc tiến công về phía Đông để giành lại đất căn bản Thanh - Nghệ.
Giai đoạn từ năm 1533 đến 1545 là thời kỳ quân đội Nam triều dưới sự chỉ huy của Nguyễn Kim bắt đầu thực hiện các chiến dịch phản công quy mô lớn. Với danh nghĩa chính nghĩa, quân Lê đi đến đâu cũng được nhân dân ủng hộ, đặc biệt là tại vùng Thanh - Nghệ, nơi vốn được coi là "đất phát tích" của nhà Lê sơ.Năm 1543, vua Lê Trang Tông thân chinh cùng Nguyễn Kim dẫn quân đánh chiếm Tây Đô (Thanh Hóa), củng cố vị thế và chính thức đặt nền móng cho triều đại Lê Trung hưng trên lãnh thổ Đại Việt. Thắng lợi này mang tính bước ngoặt vì nó giúp Nam triều thoát khỏi cảnh "tạm gửi" ở nước bạn, đồng thời kiểm soát được một vùng đất rộng lớn, giàu tài nguyên và nhân lực để đối đầu trực diện với nhà Mạc ở phía Bắc.
Nhờ công trạng to lớn này, vua Lê đã phong Nguyễn Kim làm Thái tể, giữ chức Đô tướng, tiết chế tướng sĩ các dinh thủy bộ, giao phó toàn bộ quyền hành quân sự và dân sự để bình định vùng Tây Nam. Sự lớn mạnh của lực lượng Nam triều đã khiến nhà Mạc ở Thăng Long thực sự lo ngại. Các sử gia ghi nhận rằng dưới sự điều hành của Nguyễn Kim, trật tự xã hội tại vùng giải phóng được ổn định, nhân tâm quy thuận, tạo nên một sự tương phản rõ rệt với những xáo trộn mà nhà Mạc đang đối mặt.
Vụ đầu độc oan khuất và cái chết của vị danh tướng
Khi sự nghiệp phục hưng đang trên đà thắng lợi, một bi kịch bất ngờ đã xảy ra làm thay đổi hoàn toàn cục diện chính trị của Nam triều. Đó là vụ ám sát Nguyễn Kim vào năm 1545 bởi một hàng tướng nhà Mạc tên là Dương Chấp Nhất. Dương Chấp Nhất vốn là một võ tướng trung thành của triều Mạc, giữ chức Chưởng bộ và tước Trung Hậu hầu. Nhận thấy không thể khuất phục Nguyễn Kim bằng gươm giáo trên chiến trường, nhà Mạc đã sử dụng mưu kế "trá hàng" — một thủ đoạn hiểm độc đánh vào sự khoan dung và lòng tin người của các vị tướng lão luyện.
Năm 1545, Dương Chấp Nhất đem cả gia quyến đến nộp mình cho vua Lê, giả vờ hối lỗi và xin được phục vụ chính nghĩa. Nguyễn Kim, với bản tính của một quân tử và có lẽ là sự chủ quan sau nhiều thắng lợi, đã hoàn toàn tin tưởng và thu nhận Dương Chấp Nhất mà không mảy may nghi ngờ. Sự mất cảnh giác này đã dẫn đến một hậu quả thảm khốc cho cá nhân ông và cho cả tương lai của họ Nguyễn sau này. Vào một ngày nắng nóng tháng 5 năm Ất Tỵ (1545), trong một buổi tiệc thiết đãi, Dương Chấp Nhất đã dâng tặng Nguyễn Kim một quả dưa hấu có tẩm thuốc độc cực mạnh. Sau khi ăn dưa, vị danh tướng 78 tuổi cảm thấy trong người khó chịu và qua đời ngay sau đó tại quân doanh. Dương Chấp Nhất ngay trong đêm đã bỏ trốn về với nhà Mạc và được Mạc Đăng Doanh trọng thưởng hậu hĩnh.
Cái chết của Nguyễn Kim là một tổn thất không thể bù đắp cho công cuộc "phù Lê diệt Mạc". Ông qua đời khi sự nghiệp đang dang dở, để lại một khoảng trống quyền lực cực lớn tại triều đình Nam triều. Sử sách ghi lại sự kiện này với một thái độ xót xa vô hạn, coi đây là một trong những vụ ám sát đau lòng nhất lịch sử Việt Nam. Cái chết của Nguyễn Kim không chỉ kết thúc cuộc đời của một danh tướng mà còn mở ra một chương mới đầy tranh chấp và phân rã trong nội bộ Nam triều. Quyền hành sau đó rơi vào tay con rể ông là Trịnh Kiểm.
Biến động quyền lực và sự hình thành các thế lực Trịnh - Nguyễn
Trịnh Kiểm vốn là người có tài thao lược, đã theo Nguyễn Kim từ những ngày đầu và lập được nhiều công trạng lớn. Sau khi cha vợ mất, Trịnh Kiểm được vua Lê giao cho chức vị Thái sư, nắm toàn bộ binh quyền. Tuy nhiên, để củng cố vị thế tuyệt đối cho dòng họ mình, Trịnh Kiểm đã bắt đầu thực hiện các biện pháp nhằm loại bỏ các đối thủ tiềm năng, vốn chính là các con trai của Nguyễn Kim. Sử liệu ghi chép rằng, vì lo sợ uy tín của họ Nguyễn, Trịnh Kiểm đã sát hại người con trưởng của Nguyễn Kim là Nguyễn Uông. Điều này đã gây ra một sự rạn nứt sâu sắc giữa hai gia tộc vốn có quan hệ thông gia mật thiết (Nguyễn Thị Ngọc Bảo, con gái Nguyễn Kim, là vợ Trịnh Kiểm).
Trước tình thế hiểm nghèo, người con thứ của Nguyễn Kim là Nguyễn Hoàng đã phải tìm cách lánh thân. Theo giai thoại, ông đã hỏi ý kiến Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm và nhận được lời sấm truyền nổi tiếng:
Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân.
Nhờ sự can thiệp của chị gái, Nguyễn Hoàng đã xin được vào trấn thủ vùng đất Thuận Hóa xa xôi vào năm 1558. Trịnh Kiểm đồng ý cho Nguyễn Hoàng đi vì cho rằng vùng đất đó là nơi "chướng khí" và xa rời trung tâm quyền lực, có thể dùng để làm lá chắn chống quân Mạc phía Nam và cũng là cách để đẩy một đối thủ tiềm năng đi xa. Thế nhưng, chính quyết định này đã vô tình hiện thực hóa tầm nhìn mở cõi mà Nguyễn Kim đã đặt nền móng. Nguyễn Hoàng đã biến Thuận - Quảng thành căn cứ vững chắc, khởi đầu cho sự nghiệp của 9 đời Chúa và 13 đời Vua Nguyễn sau này.
Nơi an táng của Nguyễn Kim là một trong những bí ẩn lớn nhất của lịch sử triều Nguyễn. Để bảo vệ thi hài của Triệu Tổ trước sự trả thù của nhà Mạc và các thế lực đối địch, việc an táng đã được tiến hành một cách bí mật tuyệt đối tại vùng núi Thiên Tôn (Thanh Hóa). Theo truyền thuyết được các sử thần triều Nguyễn ghi lại, khi linh cữu của Nguyễn Kim vừa được đưa vào huyệt đạo trúng "miệng rồng" trên núi, bỗng nhiên mây đen kéo đến, sấm sét nổ vang và mưa gió dữ dội. Sau khi trận mưa tạnh, mọi dấu vết về huyệt mộ đã biến mất, núi đá khép lại và cây cỏ mọc lên um tùm che khuất hoàn toàn.
Người đời sau gọi đó là "Thiên táng" hay "Hổ táng", tin rằng các vị thần linh đã che chở cho vị danh tướng để ông được yên nghỉ ngàn thu tại vùng đất linh thiêng. Về mặt phong thủy, đây được coi là huyệt đạo phát vương, là lý do tại sao dòng họ Nguyễn sau này có thể hưng thịnh và thống nhất được giang sơn.
Quá trình tôn tạo của vua Gia Long và Minh Mạng
Phải đến hơn 300 năm sau, khi Nguyễn Ánh (vua Gia Long) lên ngôi vào năm 1802, ông mới công khai tìm kiếm lại nơi phát tích của tổ tiên. Vì không thể tìm thấy vị trí chính xác của huyệt mộ, vua Gia Long đã cho xây dựng một nền gạch vuông dưới chân núi để làm nơi bái vọng và đặt tên là lăng Trường Nguyên vào năm 1808. Năm 1822, vua Minh Mạng đã cho dựng bia đá tại lăng, khắc ghi công đức vĩ đại của Triệu Tổ. Đến năm 1843, vua Thiệu Trị cho xây thêm bi đình (nhà bia) để tăng thêm phần trang nghiêm. Sự tôn kính mà các đời vua Nguyễn dành cho Nguyễn Kim cho thấy vị trí không thể thay thế của ông trong tâm thức của dòng họ và vương triều.
Miếu Triệu Tường: Kinh thành Huế thu nhỏ trên đất Quý Hương. Bên cạnh lăng Trường Nguyên, một công trình kiến trúc đồ sộ khác được xây dựng để thờ phụng Nguyễn Kim là Miếu Triệu Tường tại thung lũng Gia Miêu. Đây là một quần thể kiến trúc đặc biệt, được các nhà sử học đánh giá là một "Kinh thành Huế thu nhỏ" do sự tương đồng về phong cách thiết kế và quy mô. Miếu Triệu Tường được bao bọc bởi một hệ thống hào nước và thành quách kiên cố với chu vi lên tới 182 trượng. Tòa thành có 4 cửa, bên trong chia làm 3 khu vực chức năng chính:
- Khu trung tâm (Nguyên Miếu): Thờ bài vị của Nguyễn Kim và vợ là Triệu Tổ Tĩnh Hoàng hậu, cùng với bài vị của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng.
- Khu phía Đông: Thờ Trừng Quốc công Nguyễn Văn Lưu.
- Khu phía Tây: Nơi ở của các quan hộ lăng và binh lính trấn giữ.
Kiến trúc bên trong miếu mang đậm dấu ấn cung đình với các bức chạm khắc rồng phượng tinh xảo, các đồ tự khí bằng đồng và gỗ sơn son thếp vàng. Toàn bộ công trình không chỉ là nơi thờ tự mà còn là một biểu tượng về sức mạnh và sự trường tồn của vương triều Nguyễn ngay tại nơi khởi nguồn.
Khi đánh giá về Nguyễn Kim, các sử gia phong kiến và hiện đại đều thống nhất rằng ông là một trong những cá nhân có tầm ảnh hưởng sâu rộng nhất đến bản đồ địa - chính trị của Việt Nam. Trong bối cảnh hỗn loạn của thế kỷ XVI, Nguyễn Kim chính là người đã giữ cho ngọn lửa của nhà Lê không bị dập tắt. Bằng việc tôn lập Lê Trang Tông, ông đã duy trì được một sợi dây liên kết lịch sử, giúp cho xã hội Đại Việt không rơi vào tình trạng vô chủ hoàn toàn. Công lao này của ông thường được ví với những vị khai quốc công thần đại tài như Trần Thủ Độ hay Lê Sát, nhưng mang một sắc thái đặc biệt hơn về lòng kiên trì và sự hy sinh trong cảnh lưu vong.
Triệu Tổ Nguyễn Kim - Người anh hùng vạn đại
Dù Nguyễn Kim không trực tiếp đi vào miền Nam, nhưng tư duy chiến lược và nền tảng lực lượng mà ông xây dựng chính là bàn đạp cho Nguyễn Hoàng. Nếu không có uy tín của Nguyễn Kim tại vùng Thanh - Nghệ và sự gắn kết của quân đội dưới trướng ông, Nguyễn Hoàng khó có thể có đủ nguồn lực để mở mang bờ cõi vào Thuận - Quảng. Sự nghiệp của các Chúa Nguyễn ở Đàng Trong, từ việc khai phá vùng đất mới đến việc định hình bản sắc văn hóa phương Nam, đều có khởi nguồn từ những bước đi đầu tiên của Nguyễn Kim tại Sầm Nưa và Tây Đô. Ngày nay, vùng đất Gia Miêu Ngoại Trang tại Hà Trung, Thanh Hóa vẫn được coi là "đất Quý hương" của vương triều Nguyễn. Các lễ hội tưởng niệm Nguyễn Kim tại lăng miếu Triệu Tường hằng năm thu hút đông đảo hậu duệ họ Nguyễn và du khách, góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Việc phục dựng khu di tích này không chỉ là hành động tri ân tiền nhân mà còn là minh chứng cho sự công nhận của lịch sử đối với vai trò của ông.
Nguyễn Kim là một nhân vật lịch sử hội tụ đầy đủ những phẩm chất của một nhà lãnh đạo lỗi lạc: sự trung thành tuyệt đối, tầm nhìn xa trông rộng và khả năng hành động quyết đoán trong những hoàn cảnh ngặt nghèo nhất. Cuộc đời ông, từ một vị tướng già lặn lội nơi hang núi đến khi trở thành Triệu Tổ của một vương triều, là một minh chứng hùng hồn cho sức mạnh của lý tưởng và tính chính danh.
Mặc dù cái chết của ông do âm mưu của Dương Chấp Nhất là một bi kịch lớn, nhưng nó cũng vô tình tạo ra một bước ngoặt lịch sử dẫn đến sự phân tranh Trịnh - Nguyễn — một giai đoạn tuy đầy xung đột nhưng lại thúc đẩy mạnh mẽ quá trình mở mang lãnh thổ về phía Nam. Nguyễn Kim không chỉ khôi phục được một vương triều cũ mà còn gieo mầm cho một quốc gia Việt Nam thống nhất và rộng lớn hơn trong tương lai. Lăng Trường Nguyên và Miếu Triệu Tường đứng sừng sững dưới chân núi Thiên Tôn hôm nay chính là đài kỷ niệm vĩnh cửu cho người anh hùng đã đặt những viên gạch đầu tiên cho cơ đồ vạn đại của họ Nguyễn.
YÊU SỬ VIỆT
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét